تغذیه مناسب برای جلوگیری از کم خونی در دوران بارداری

کم خونی در دوران بارداری زمانی اتفاق می‌افتد که خانم باردار گلبول قرمز کافی برای رساندن اکسیژن به بافت‌های بدن را نداشته باشد. کم‌خونی خفیف احتمالا فقط باعث احساس خستگی مفرط شود؛ اما اگر کم‌خونی شدید باید یا بدون درمان رها شود، می‌تواند خطرناک باشد.

در واقع، کم‌ خونی در دوران بارداری می‌تواند خطر زایمان زودرس، وزن کم نوزاد هنگام تولد و حتی مرگ‌ومیر مادر را بالا ببرد. شناخت بیشتر انواع کم‌خونی، علائم شایع و تغذیه مناسب در بارداری به شما کمک می‌کند تا نشانه‌های جدی را تشخیص دهید و از بروز عوارض جدی جلوگیری کنید؛ پس ادامه این مطلب از کتاب کاله را از دست ندهید.

همچنین پیش‌تر در کتاب کاله درباره تغذیه مناسب در دیابت بارداری نیز توضیح داده‌ایم که پیشنهاد می‌کنیم در صورت نیاز، آن مطلب را هم مطالعه کنید.

کم خونی در دوران بارداری چیست؟

کم‌خونی زمانی رخ می‌دهد که بدن شما به اندازه کافی گلبول قرمز برای انتقال اکسیژن در کل بدن نداشته باشد. وقتی خون نمی‌تواند اکسیژن کافی به بافت‌ها برساند، بدن به‌درستی کار نمی‌کند. خانمی که در دوران بارداری دچار کمبود گلبول قرمز شود، کم‌خون به‌حساب می‌آید.

گلبول‌های قرمز حاوی پروتئین مهمی به‌نام هموگلوبین هستند. این پروتئین اکسیژن را در خود نگه می‌دارد و کمک می‌کند گلبول‌های قرمز، اکسیژن را از ریه‌ها به بدن منتقل کنند. همچنین هموگلوبین به انتقال دی‌اکسیدکربن از بدن به ریه‌ها کمک می‌کند تا هنگام بازدم خارج شود.

بدن برای تولید گلبول قرمز و هموگلوبین، به‌تامین همیشگی آهن و ویتامین‌ها نیاز دارد. اگر این مواد به اندازه کافی فراهم نشوند، بدن نمی‌تواند هموگلوبین لازم را برای رساندن درست اکسیژن به اندام‌ها تولید کند. کم‌بودن آهن و برخی ویتامین‌ها در دوران بارداری شایع است؛ به‌همین دلیل بسیاری از زنان در این دوران دچار کم‌خونی می‌شوند.

داشتن سطح کمی کم‌خونی در بارداری طبیعی است؛ اما کمبود شدیدتر آهن یا ویتامین‌ها، یا برخی عوامل دیگر می‌تواند موجب کم‌خونی شدید شود. کم‌خونی می‌تواند شما را خسته و بی‌حال کند. درصورتی که کم‌خونی شدید باشد و درمان نشود، خطر بروز عوارض جدی مانند زایمان زودرس را افزایش می‌دهد.

انواع کم‌خونی در دوران بارداری

بیش از ۴۰۰ نوع کم‌خونی وجود دارد. اما بعضی از آن‌ها در دوران بارداری شایع‌تر هستند. در ادامه سه نوع کم‌خونی شایع در دوران بارداری را بررسی کرده‌ایم.

کم خونی فقر آهن

این نوع کم‌خونی زمانی رخ می‌دهد که بدن آهن کافی برای تولید مقدار مناسب هموگلوبین نداشته باشد. در کم‌خونی فقر آهن، خون نمی‌تواند اکسیژن کافی را به بافت‌های سراسر بدن برساند. کمبود آهن، شایع‌ترین علت کم‌خونی در دوران بارداری است.۱۰ نشانه فقر آهن و کم خونی در بدن در مقاله‌ای جداگانه بررسی شده است.

کم خونی فقر فولات

فولات ویتامینی است که به‌طور طبیعی در برخی غذاها مانند سبزیجات برگ سبز یافت می‌شود. فولات یکی از انواع ویتامین‌های گروه B است و بدن برای تولید سلول‌های جدید، از جمله گلبول‌های قرمز سالم، به آن نیاز دارد. در دوران بارداری، نیاز بدن زنان به فولات بیشتر می‌شود. اما گاهی مقدار فولات رژیم غذایی کافی نیست.

در این شرایط بدن نمی‌تواند تعداد کافی گلبول قرمز طبیعی برای انتقال اکسیژن به بافت‌های بدن تولید کند. شکل صنعتی و مکمل فولات، اسیدفولیک نام دارد. کمبود فولات می‌تواند به‌طور مستقیم در بروز برخی ناهنجاری‌های مادرزادی مانند مشکلات لوله عصبی مانند اسپینا بیفیدا و کاهش وزن جنین هنگام تولد نقش داشته باشد.

کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B12

بدن برای ساخت گلبول‌های قرمز سالم به ویتامین B12 نیاز دارد. زمانیکه خانم باردار به اندازه کافی ویتامین B12 از رژیم غذایی خود دریافت نکند، بدن نمی‌تواند تعداد کافی گلبول قرمز سالم تولید کند.

خانم‌هایی که گوشت، مرغ، لبنیات و تخم‌مرغ مصرف نمی‌کنند، بیشتر در معرض کمبود ویتامین B12 هستند. این کمبود می‌تواند در بروز ناهنجاری‌های مادرزادی مانند مشکلات لوله عصبی نقش داشته باشد؛ در نتیجه خطر زایمان زودرس را هم افزایش دهد.

تاثیر کم‌خونی بر جنین در دوران بارداری

کم خونی در دوران بارداری می‌تواند پیامدهای جدی و بلندمدتی برای مادر و جنین داشته باشد. جنین در حال رشد برای تامین نیازهای حیاتی خود به آهن، ویتامین B12 و اسیدفولیک کاملا به ذخایر بدن مادر وابسته است؛ بنابراین هرگونه کمبود در این مواد مغذی می‌تواند روند رشد طبیعی جنین، به‌ویژه در سه‌ماهه اول که اندام‌های اصلی شکل می‌گیرند، مختل کند.

اگر کم‌خونی به‌موقع تشخیص داده و درمان نشود، خطراتی مانند وزن کم نوزاد هنگام تولد، زایمان زودرس، درد زایمان شدیدتر، مرده‌زایی و افزایش نیاز به تزریق خون در حین یا پس از زایمان افزایش می‌یابد. علاوه بر این، مادر ممکن است با کاهش میزان شیر، خستگی مفرط در ماه‌های اولیه پس از زایمان و حتی افسردگی پس از زایمان مواجه شود.

از سوی دیگر، نوزاد نیز ممکن است در ماه‌های ابتدایی زندگی دچار کمبود آهن، ضعف سیستم ایمنی و اختلال در رشد شناختی و حرکتی شود. به همین دلیل، غربالگری منظم، مصرف مکمل‌های تجویز‌شده و رعایت تغذیه مناسب بارداری نقش کلیدی در پیشگیری از این عوارض دارد.

احتمالا برای بسیاری از خانم‌ها سوال باشد که آیا کم خونی در دوران بارداری می‌تواند باعث سقط جنین شود؟ خیر؛ کم‌خونی به‌طور مستقیم باعث سقط جنین نمی‌شود؛ اما کم‌خونی شدید می‌تواند باعث عوارض بارداری شود. شما می‌توانید با رعایت موارد زیر خطر ابتلا به کم‌خونی را کم کنید:

• شرکت در تمام جلسه‌های معاینه دوران بارداری
• انجام کلیه آزمایش‌های خونی پیشنهادی
• اطلاع علائم نگران‌کننده به پزشک عمومی یا ماما
• پیروی از یک رژیم غذایی سالم و متعادل
• دنبال‌کردن توصیه‌های تخصصی پزشک یا ماما

علت کم خونی در دوران بارداری چیست؟

کم خونی در دوران بارداری می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و خود بارداری نیز یکی از مهم‌ترین عوامل آن است؛ زیرا با افزایش حجم خون، غلظت هموگلوبین کاهش پیدا می‌کند و نوعی «رقیق‌شدن خون» رخ می‌دهد. علاوه بر این، مصرف ناکافی آهن، ویتامین B12 یا اسیدفولیک که برای تولید گلبول‌های قرمز ضروری هستند، از شایع‌ترین علل کم خونی در بارداری به شمار می‌رود. نیاز بدن به این ریزمغذی‌ها در دوران بارداری افزایش می‌یابد و اگر از طریق رژیم غذایی یا مکمل‌ها تامین نشود، خطر کم‌خونی بالا می‌رود.

از دیگر علل مهم کم خونی در بارداری می‌توان به وجود بیماری‌های زمینه‌ای مانند کم‌خونی داسی‌شکل و تالاسمی اشاره کرد که باعث اختلال در ساخت یا عملکرد گلبول‌های قرمز می‌شوند. همچنین اهدای خون پیش از بارداری یا در فواصل کوتاه قبل از آن، می‌تواند ذخایر آهن بدن را کاهش دهد.

خونریزی شدید قاعدگی قبل از بارداری نیز یکی از عوامل مهم کمبود آهن است که ممکن است بدون جبران مناسب وارد دوران بارداری شود. وجود زخم‌ها، پولیپ‌ها یا خونریزی‌های گوارشی پنهان نیز می‌تواند باعث از دست رفتن تدریجی خون و کاهش سطح هموگلوبین شود. به همین دلیل، بررسی علت زمینه‌ای کم‌خونی و پیگیری پزشکی در دوران بارداری اهمیت زیادی دارد تا از عوارض احتمالی برای مادر و جنین پیشگیری شود.

عوامل خطر کم خونی در دوران بارداری

تمام زنان باردار در معرض کم‌خونی هستند؛ چراکه در این دوران نیاز بدن به آهن و اسیدفولیک بیشتر از حالت عادی است. اما خطر کم‌خونی در برخی موارد بیشتر است، اگر:

• بارداری چندقلویی داشته باشید؛
• به اندازه کافی آهن دریافت نکنید؛
• بارداری‌های پشت‌سرهم با فاصله کم داشته باشید؛
• قبل از بارداری خونریزی قاعدگی سنگینی داشته باشید؛
• به‌دلیل حالت تهوع صبحگاهی زیاد استفراغ کنید.
• به کم‌خونی پیش از شروع دوران بارداری مبتلا باشید.

علائم کم خونی در دوران بارداری چیست؟

شما در مراحل اولیه کم‌خونی خفیف، احتمالا هیچ علائمی را نداشته باشید؛ اما احتمالا با گذشت زمان علائم زیر خود را نشان دهند:

• خستگی
• احساس سرما
• تنگی‌نفس

علائم دیگر کم خونی در دوران بارداری شامل موارد زیر است:

• سرگیجه یا ضعف
• سردرد
• رنگ‌پریدگی یا زردشدن پوست و چشم‌ها
• زخم یا درد زبان
• حرکت غیرارادی پاها (سندروم پاهای بی‌قرار)
• تپش قلب یا تنگی نفس شدید
• وجود خون در مدفوع یا مدفوع کاملا سیاه (که نشانه خون‌ریزی داخلی است)
• پیکا یعنی تمایل شدید به خوردن مواد غیر خوراکی مثل یخ، خاک، گچ یا کاغذ

البته به خاطر داشته باشید که علائم کم‌خونی بیشتر شبیه سایر علائم معمول بارداری است. شما چه علامت داشته باشید و چه نداشته باشید، باید در طول بارداری آزمایش خون برای بررسی کم‌خونی انجام دهید. اگر نگران خستگی خود یا هر علامت دیگری هستید، با پزشک متخصص خود صحبت کنید.

نحوه تشخیص کم خونی در دوران بارداری

کم‌خونی را با آزمایشی به نام شمارش کامل خون (CBC) تشخیص می‌دهند. معمولا این آزمایش در اولین جلسه‌های پیش از زایمان انجام می‌شود. پزشک شما از طریق CBC موارد زیر را بررسی می‌کند:

• تعداد گلبول‌های قرمز، اندازه و شکل آن‌ها (که می‌تواند برخی بیماری‌ها مانند کم‌خونی داسی‌شکل را نشان دهد)
• میزان ذخیره آهن در بدن
• کمبود ویتامین‌های B12 و B9 (فولات)

کم‌خونی شدید زمانی تشخیص داده می‌شود که نتایج آزمایش CBC هموگلوبین شما را بین ۶.۵ تا ۷.۹ گرم بر دسی‌لیتر (g/dL) نشان دهند. اگر نتایج نشان‌دهنده کم‌خونی شدید باشد، احتمالا پزشک شما تزریق خون را پیشنهاد دهد. تزریق خون، تعداد گلبول‌های قرمز سالم را به بدن شما برمی‌گرداند.

درمان کم خونی در دوران بارداری

درمان کم‌خونی در دوران بارداری به شدت آن بستگی دارد. کم‌خونی خفیف تا متوسط با مصرف روزانه ویتامین‌های دوران بارداری یا مکمل آهن درمان می‌شود. این کار مقدار کافی آهن، ویتامین B12 و اسیدفولیک به بدن شما می‌رساند. کم‌خونی شدید به تزریق خون نیاز دارد.

بهترین روش برای درمان شایع‌ترین انواع کم‌خونی این است که مطمئن شوید مقدار کافی آهن، ویتامین B12 و اسیدفولیک دریافت می‌کنید. هر روز یک ویتامین دوران بارداری مصرف و با پزشک خود درباره بهترین نوع آن مشورت کنید.

تغییرات رژیم غذایی هم موثر است. مصرف غذاهای غنی از آهن مانند اسفناج، گوشت قرمز کم‌چرب و بوقلمون را افزایش دهید. البته مصرف غذاهای جذب‌کننده ویتامین هم اهمیت دارند. اگر کم‌خونی شما ناشی از فقر آهن، ویتامین B12 یا فولات باشد، باید ظرف چند روز پس از شروع مصرف مکمل‌ها احساس بهبود کنید. اگر تغییری احساس نکردید با پزشک خود مشورت کنید.

اگر کم خونی درمان نشود چه اتفاقی برای بدن می‌افتد؟

کم‌خونی درمان‌نشده با گذشت زمان بدتر می‌شود. وقتی اکسیژن خون کم باشد، احتمالا به اعضای بدن آسیب برسد. همچنین این وضعیت باعث سخت کارکردن قلب می‌شود که خطر موارد زیر را بیشتر می‌کند:

• آریتمی (نامنظم شدن ضربان قلب)
• بزرگ شدن قلب
• نارسایی قلبی

عوارض کم خونی در دوران بارداری چیست؟

کم‌خونی درمان‌نشده با گذشت زمان بدتر می‌شود. کمبود اکسیژن در خون می‌تواند به اندام‌های بدن آسیب بزند و باعث فشار بیشتر بر قلب شود؛ در نتیجه خطرات زیر را افزایش می‌دهد:

• آریتمی (ضربان غیرطبیعی قلب)
• بزرگ شدن قلب
• نارسایی قلبی

پیشگیری از کم خونی در دوران بارداری

کم‌خونی با داشتن یک رژیم غذایی مقوی و سالم، قابل پیشگیری است. در ادامه چند روش برای اطمینان از دریافت ویتامین‌ها و مواد معدنی لازم برای حفظ سطح گلبول‌های قرمز خون را آورده‌ایم.

ویتامین‌های دوران بارداری (پریناتال)

ویتامین‌های دوران بارداری دارای بیشتر مواد مغذی مورد نیاز شما در این دوران، از جمله آهن و اسید فولیک هستند. مصرف روزانه یک عدد از این ویتامین‌ها، راهکاری ساده برای کمک به تقویت رژیم غذایی سالم شما است. البته بهترین حالت این است که مصرف این ویتامین‌ها را حداقل ۲ تا ۳ ماه قبل از اقدام به بارداری شروع کنید.

مکمل‌های آهن

اگر سطح آهن بدن شما پایین باشد، احتمالا پزشک علاوه بر ویتامین‌های معمول، یک مکمل آهن جداگانه هم تجویز کند. معمولا زنان باردار روزانه به حدود ۲۷ میلی‌گرم آهن نیاز دارند. اما چون دوز مصرفی باتوجه به نوع مکمل متفاوت است، حتما در مورد میزان نیازتان با پزشک مشورت کنید.

البته نباید مکمل آهن را هم‌زمان با شربت‌های ضداسید معده یا مکمل‌های کلسیم مصرف کنید؛ چرا که جلوی جذب آهن را می‌گیرند. سایر مولتی‌ویتامین‌ها یا داروهایی مثل آنتی‌اسیدها را در زمان دیگری مصرف کنید. در عوض، مصرف آهن همراه با ویتامین C به جذب بهتر آن در بدن کمک می‌کند.

برخی افراد در ابتدای مصرف مکمل آهن دچار درد معده، حالت تهوع، یبوست و تیره یا سیاه‌شدن مدفوع می‌شوند. این موارد طبیعی هستند؛ اما اگر نگران هستید با مامای خود تماس بگیرید. معمولا عوارض جانبی به مرور زمان بهتر می‌شوند. اگر این اتفاق نیفتاد، احتمالا پزشک مصرف یک روز در میان مکمل را توصیه کند یا دوز پایین‌تری برایتان تجویز کند. در مقاله‌ای به بررسی ۱۵ روش آسان و موثر خانگی برای درمان معده درد پرداخته‌ایم.

۳ . تغذیه مناسب؛ برای کم خونی در بارداری چه بخوریم؟

برای پیشگیری از کم‌خونی در دوران بارداری، باید مطمئن شوید که آهن کافی دریافت می‌کنید. وعده‌های غذایی متعادل داشته باشید و غذاهای غنی از آهن را به رژیم غذایی خود اضافه کنید. شما باید حداقل سه وعده غذایی در روز از منابع آهن مصرف کنید. این وعده‌های غذایی شامل موارد زیر هستند:

• گوشت قرمز مانند مثل گوشت گاو، گوسفند و شترمرغ
• ماهی نظیر کنسرو ساردین و تن ماهی
• ماکیان مثل مرغ و بوقلمون
• میوه‌های خشک مثل برگه زردآلو
• سبزیجات برگ سبز تیره مثل اسفناج، بروکلی و کلم کیل
• غلات و حبوبات غنی‌شده با آهن
• لوبیا، عدس و توفو
• مغزها و دانه‌ها
• تخم‌مرغ

۴ . آهن برای کم خونی بارداری

آهنی که در منابع حیوانی وجود دارد، راحت‌تر جذب بدن می‌شود. اگر منبع آهن شما گیاهی است، آن را همراه با غذاهای حاوی ویتامین C میل کنید تا جذب آن بیشتر شود. گاهی اوقات مصرف قرص آهن برای بالا بردن سطح آن کافی نیست. در این شرایط، ممکن است پزشک روش‌های دیگری مثل تزریق آهن به صورت وریدی (سرم) یا در موارد خاص، تزریق خون را پیشنهاد دهد. ویتامین C می‌تواند به جذب بیشتر آهن کمک کند. منابع ویتامین C شامل:

• مرکبات و آب‌میوه‌های آن‌ها
• توت‌فرنگی
• جعفری
• سیب‌زمینی
• کیوی
• گوجه‌فرنگی
• فلفل دلمه‌ای

سعی کنید این غذاها را همزمان با غذاهای غنی از آهن مصرف کنید. برای مثال، می‌توانید هنگام صبحانه یک لیوان آب‌پرتقال بنوشید و غلات غنی‌شده با آهن بخورید. همچنین غذاهای سرشار از فولات برای پیشگیری از کمبود فولات مهم هستند، مانند:

• سبزیجات برگ سبز
• مرکبات و آب‌میوه‌ها
• حبوبات خشک
• نان و غلات غنی‌شده با اسیدفولیک

دستورالعمل پزشک خود را برای مصرف ویتامین دوران بارداری که حاوی مقدار کافی آهن و اسیدفولیک است، دنبال کنید. خانم‌هایی با رژیم غذایی گیاهخوار و وگان باید با پزشک خود مشورت کنند تا مشخص شود آیا به مصرف مکمل ویتامین B12 در دوران بارداری و شیردهی نیاز دارند یا خیر.

از چه خوراکی‌هایی پرهیز کنیم؟

سعی کنید از نوشیدن چای و قهوه حتی مدل‌های بدون کافئین، به‌ویژه همراه با غذا خودداری کنید. این نوشیدنی‌ها موادی به نام «تانن» دارند که مانع جذب آهن در بدن می‌شوند. همچنین، چون کافئین زیاد می‌تواند باعث مشکلاتی در بارداری شود، باید در این دوران تا حد امکان مصرف کافئین را کم کنید.

کم‌خونی و شیردهی

شما می‌توانید با وجود کم‌خونی، با خیال راحت به نوزاد خود شیر بدهید. همچنین مصرف مکمل‌های آهن در دوران شیردهی کاملا ایمن است، به شرطی که بیش از دوز توصیه‌شده یا تجویز شده توسط پزشک مصرف نکنید. اگر در این زمینه سوالی داشتید، حتما از پزشک یا مامای خود بپرسید. نکات مهم درباره شیردهی:

• کم‌خونی می‌تواند بر میزان تولید شیر تاثیر بگذارد و باعث شود شیر کم‌تری داشته باشید. این مسئله می‌تواند شیردهی را برای برخی افراد، نه همه، دشوارتر کند.
• اگر تمایل دارید به نوزادتان شیر بدهید، ماما یا مراقب سلامت شما می‌تواند مشاوره‌های لازم را به شما بدهد.

کم‌ خونی در بارداری را جدی بگیرید

اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید، نسبت به اهمیت دریافت مقادیر کافی آهن، اسید فولیک و ویتامین B12 هوشیار باشید. یک رژیم غذایی کامل و متعادل را داشته باشید، ویتامین‌های دوران بارداری را مصرف کنید و اگر علائم کم‌خونی را در خود حس می‌کنید، حتما با پزشک یا متخصص خود صحبت کنید. اگر دچار کمبود آهن هستید، پزشک می‌تواند بهترین روند درمانی را به شما پیشنهاد دهد و در تصمیم‌گیری برای مصرف مکمل‌های لازم به شما کمک کند.

سوالات متداول درباره کم خونی در دوران بارداری