انواع روغن خوراکی از نظر منبع، ترکیب چربی، طعم، میزان تصفیه و تحمل حرارت با هم تفاوت دارند. بههمین دلیل روغنی که برای سالاد انتخاب خوبی است، همیشه برای سرخ کردن عمیق مناسب نیست. شناخت روغن زیتون، کانولا، آفتابگردان، کنجد، ذرت، نارگیل و روغنهای دیگر کمک میکند بر اساس روش پخت و نیاز غذایی انتخاب دقیقتری داشته باشید. در این مطلب، کاربرد مهمترین روغنها، تفاوت روغن بکر و تصفیه شده، مفهوم نقطه دود و معیارهای انتخاب و نگهداری روغن را بررسی میکنیم.

روغن خوراکی چیست و انواع آن چگونه دستهبندی میشوند؟
روغن خوراکی نوعی چربی است که از دانه، میوه، مغز یا بخشهای دیگر گیاه بهدست میآید و برای پختوپز، سرخ کردن، تهیه سس یا مصرف دسر کاربرد دارد. روغنهای خوراکی را میتوان بر اساس منبع گیاهی، روش استخراج و میزان تصفیه دستهبندی کرد.
برای نمونه، آفتابگردان و کنجد در گروه روغنهای دانهای قرار میگیرند، زیتون و روغن آووکادو از میوه استخراج میشوند. از سویی دیگر روغن گردو و فندق از مغزها بهدست میآیند.
از نظر فراوری، روغن ممکن است بکر، فرابکر، پرسشده یا تصفیهشده باشد. روغنهای کمتر تصفیهشده بهطور معمول طعم و عطر ماده اولیه را بیشتر حفظ میکنند. روغنهای تصفیه شده اغلب طعم خنثیتر و تحمل حرارتی بالاتری دارند. بههمین دلیل نام گیاه بهتنهایی برای انتخاب روغن کافی نیست. بهتر است نوع فراوری و کاربرد درجشده روی بسته را هم بررسی کرد.
نقطه دود چیست و چرا در انتخاب روغن خوراکی اهمیت دارد؟
نقطه دود دمایی است که روغن در آن شروع به دود کردن میکند. نقطه دود دمایی است که روغن در آن شروع به تولید دود قابل مشاهده میکند. در این شرایط، ترکیبات روغن در معرض تجزیه حرارتی قرار میگیرند و کیفیت آن کاهش مییابد. البته تخریب روغن فقط به عبور از نقطه دود محدود نیست؛ مدت زمان حرارتدهی، میزان تماس با اکسیژن، ترکیب اسیدهای چرب و دفعات استفاده مجدد نیز بر پایداری آن اثر میگذارند.
نقطه دود عدد ثابتی برای همه بطریهای یک نوع روغن نیست. میزان تصفیه، تازگی، کیفیت ماده اولیه و ترکیب اسیدهای چرب میتوانند این دما را تغییر دهند. روغن تصفیهشده در بسیاری از موارد نقطه دود بالاتری از نمونه بکر همان روغن دارد.
از طرف دیگر، نقطه دود تنها معیار انتخاب نیست. مدت حرارتدهی، تازگی روغن، ترکیب چربی و تعداد دفعات گرم شدن روغن هم در کیفیت آن نقش دارند.
معرفی انواع روغن خوراکی و کاربرد هر کدام
انتخاب روغن مناسب میتواند هم روی طعم غذا اثر بگذارد و هم نتیجه پخت را بهتر کند. با شناخت انواع روغن خوراکی و کاربرد هر کدام، راحتتر میتوانید برای سالاد، تفت دادن، پخت در فر یا سرخ کردن، گزینه مناسبتری انتخاب کنید.

روغن زیتون
یکی از انواع روغن خوراکی، روغن زیتون است که یکی از شناختهشدهترین روغنهای گیاهی است و بخش عمده چربی آن از نوع تک غیراشباع است. روغن زیتون فرابکر طعم و عطر مشخصتری دارد. برای سالاد، سس، مزهدار کردن و بسیاری از روشهای پخت با حرارت کنترلشده بسیار مناسب است. روغن زیتون تصفیه شده طعم ملایمتر و بهطور معمول تحمل حرارتی بیشتری دارد.
این تصور که روغن زیتون فرابکر هیچ کاربردی در آشپزی گرم ندارد، دقیق نیست. دانشگاه کالیفرنیا دیویس (UC Davis) گزارش میکند که نقطه دود روغن زیتون با توجه به کیفیت و درجه آن میتواند در محدوده حدود ۱۷۵ تا ۲۴۰ درجه سانتیگراد قرار بگیرد. کیفیت روغن و دمای واقعی پخت تعیین میکنند که کدام روش مناسبتر است.

روغن کانولا
روغن کانولا از ارقام کلزا بهدست میآید و طعم خنثی دارد. ترکیب آن بیشتر شامل چربیهای غیراشباع است و در میان روغنهای رایج، مقدار چربی اشباع نسبتا پایینی دارد. کانولا برای تفت، پخت در فر، تهیه بعضی سسها و در نوع تصفیهشده برای حرارت بالاتر کاربرد دارد.

روغن آفتابگردان
یکی از روغن خوراکیهای پرطرفدار، روغن آفتابگردان است که طعم ملایمی دارد. در پختوپز روزمره بسیار رایج است. ترکیب چربی آن به رقم دانه و روش تولید بستگی دارد. برخی انواع آفتابگردان مقدار بیشتری چربی چند غیراشباع دارند و بعضی گونههای مخصوص، سهم بیشتری از چربی تک غیراشباع دارند که پایداری حرارتی روغن را بیشتر میکند.
برای سرخ کردن، فقط نام «آفتابگردان» را ملاک قرار ندهید. نوع تصفیه، عبارت «مخصوص سرخ کردن» یا اطلاعات کاربرد روی بسته، راهنمای دقیقتری برای انتخاب است.
روغن آفتابگردان با اولئیک بالا (High-Oleic) نسبت به انواع معمولی، چربی تکغیراشباع بیشتری دارد و معمولاً در برابر اکسیداسیون پایداری بیشتری نشان میدهد. به همین دلیل، هنگام انتخاب روغن آفتابگردان برای حرارت بالا، توجه به نوع آن اهمیت دارد

روغن ذرت
روغن ذرت از جوانه ذرت استخراج میشود و طعم نسبتا خنثی دارد. این روغن بیشتر حاوی چربیهای غیراشباع، بهویژه چربی چند غیراشباع است. در دنیای آشپزی برای پخت، تفت دادن و بعضی کاربردهای سرخ کردن استفاده میشود. شواهد انسانی نشان نمیدهند که مصرف متعادل امگا شش باعث افزایش التهاب شود و منابع معتبر تغذیه، جایگزینی چربیهای اشباع با چربیهای غیراشباع را توصیه میکنند.

روغن سویا
روغن سویا یکی از روغن خوراکی گیاهی پرکاربرد است و مقدار قابل توجهی چربی چند غیراشباع دارد. طعم خنثی و قابلیت استفاده در فرمولهای مختلف غذایی باعث شده است در آشپزی و صنایع غذایی کاربرد گستردهای داشته باشد.

روغن کنجد
روغن کنجد عطر و طعم مشخصی دارد و ترکیبی از چربیهای تک غیراشباع و چند غیراشباع را فراهم میکند. نوع روشن و تصفیه شده برای پخت و تفت دادن مناسبتر است. روغن کنجد بوداده طعم قویتری دارد و مقدار کم آن برای سس، غذاهای آسیایی یا چاشنی نهایی کافی است.
اگر هدف شما طعمدهی است، روغن کنجد بوداده را در پایان پخت اضافه کنید تا عطر آن بهتر حفظ شود. برای حرارت بالا، مشخصات روی بسته را بررسی کنید، چون نقطه دود با نوع فراوری تغییر میکند.

روغن بادامزمینی
روغن بادامزمینی که در دسته انواع روغن خوراکی قرار داد. طعمی ملایم تا آجیلی دارد و در نوع تصفیهشده نقطه دود بالایی دارد. بههمین دلیل در تفت سریع، سرخ کردن و غذاهای شرق آسیا کاربرد زیادی پیدا کرده است. بخش بزرگی از چربی آن غیراشباع است.
میزان پروتئینهای حساسیتزا در روغن بادامزمینی به روش فراوری آن بستگی دارد. روغن تصفیهنشده ممکن است حاوی ترکیبات حساسیتزا باشد، درحالیکه در روغن کاملاً تصفیهشده مقدار این ترکیبات به میزان زیادی کاهش مییابد. افراد مبتلا به آلرژی بادامزمینی باید پیش از مصرف، نوع روغن را بررسی کرده و مطابق توصیه متخصص خود عمل کنند.

روغن آووکادو
این روغن خوراکی از گوشت میوه استخراج میشود. از نظر ترکیب چربی، سهم بالایی از چربی تک غیراشباع دارد. روغن آووکادوی تصفیه شده از روغنهای دارای تحمل حرارتی بالا بهشمار میرود. از سویی دیگر برای تفت دادن، برشته کردن، گریل و پخت در فر کاربرد دارد. نوع بکر آن عطر و طعم بیشتری دارد و برای مصرف سرد هم مناسب است.

روغن هسته انگور
از انواع روغن خوراکی میتوان به روغن هسته انگور اشاره کرد که طعم سبک و نسبتا خنثی نسبت به دیگر روغنها دارد و بیشتر حاوی چربی چند غیراشباع است. از آن میتوان برای سس سالاد، تفت دادن و پخت استفاده کرد. نمونه تصفیه شده تحمل حرارتی بیشتری دارد، در حالی که نوع کمتر تصفیه شده برای کاربردهای ملایمتر مناسبتر است.

روغن سبوس برنج
یکی از انواع روغن خوراکی که کمتر نام آن را شنیدهاید، روغن سبوس برنج است که طعم خنثی دارد و نمونه تصفیه شده آن نقطه دود بالایی دارد. بههمین دلیل برای تفت دادن، سرخ کردن و پخت در دمای بالا گزینه کاربردی به شمار میرود.

روغن گلرنگ
روغن گلرنگ طعم نسبتا خنثی دارد و ترکیب چربی آن با توجه به نوع دانه متفاوت است. بعضی انواع آن سهم بالایی از چربی چند غیراشباع دارند و نمونههای دارای چربی تک غیراشباع بیشتر، برای حرارت بالا پایدارتر هستند. نوع تصفیهشده روغن گلرنگ میتواند برای پخت و سرخ کردن مناسب باشد. برای انتخاب دقیق، کاربرد درجشده روی بسته را بررسی کنید.

روغن کتان
روغن کتان منبع گیاهی آلفا لینولنیک اسید از خانواده امگا سه است. این روغن نقطه دود پایینی دارد و برای سرخ کردن مناسب نیست. بهتر است از آن در سالاد، دیپ، سس یا به عنوان چاشنی سرد استفاده کنید. روغن کتان نسبت به گرما، نور و اکسیژن حساس است. پس بسته کوچکتر بخرید، در ظرف دربسته نگه دارید و دستور نگهداری روی برچسب را جدی بگیرید.

روغن گردو
روغن گردو طعم آجیلی مشخصی دارد. در دنیای آشپزی بیشتر برای سالاد، سس، دیپ و چاشنی نهایی مناسب است. روغن گردو به دلیل داشتن اسیدهای چرب چندغیراشباع، به اکسیداسیون حساستر است و حرارت زیاد میتواند عطر و طعم آن را تغییر دهد. به همین دلیل، استفاده از آن در سالاد، سس و چاشنیهای سرد مناسبتر است.

روغن نارگیل
روغن نارگیل در دمای اتاق ممکن است حالت نیمه جامد یا جامد پیدا کند و طعم آن بسته به نوع بکر یا تصفیهشده فرق دارد. از این روغن در شیرینیپزی، بعضی غذاهای آسیایی و دستورهایی که طعم نارگیل مطلوب است استفاده میشود.
از نظر تغذیهای، روغن نارگیل برخلاف بیشتر روغنهای مایع گیاهی مقدار زیادی چربی اشباع دارد. سازمان جهانی بهداشت و انجمن قلب آمریکا (WHO) توصیه میکنند سهم چربی اشباع در الگوی غذایی محدود شود و در مصرف روزمره، چربیهای غیراشباع بیشتر جای آن را بگیرند. پس روغن نارگیل را نمیتوان فقط بهدلیل گیاهی بودن، انتخاب سالمتری از روغن زیتون یا کانولا دانست.

روغن پالم
روغن پالم از میوه نخل روغنی بهدست میآید و در صنایع غذایی، محصولات نیمه جامد و بعضی روغنهای سرخکردنی کاربرد دارد. پالم در مقایسه با روغنهایی مانند زیتون، کانولا، ذرت و آفتابگردان سهم بیشتری از چربی اشباع دارد. برای مصرف روزمره، منابع سلامت عمومی ترجیح میدهند چربیهای غیر اشباع گیاهی جایگزین بخش بیشتری از چربی اشباع شوند. این توصیه به معنی ممنوع بودن کامل روغن پالم نیست و بیشتر به تعادل الگوی غذایی و مقدار مصرف مربوط است.

روغن حیوانی و کره شفافشده
یکی از پر مصرفترین انواع روغن خوراکی، روغن حیوانی و کره شفافشده در گروه چربیهای حیوانی قرار میگیرند و با روغنهای مایع گیاهی تفاوت دارند. این چربیها تحمل حرارتی مناسبی دارند و طعم مشخصی به غذا میدهند اما مقدار چربی اشباع آنها بالاتر است. سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند برای بخش بیشتری از مصرف روزانه، چربیهای غیر اشباع گیاهی جای چربیهای اشباع مانند کره، روغن کره حیوانی و روغنهای گرمسیری را بگیرند.
اگر بین این ۲ نوع چربی برای مصرف روزمره مردد هستید، مقایسه روغن حیوانی بهتر است یا روغن نباتی میتواند تفاوت آنها را از نظر نوع چربی، کاربرد و انتخاب تغذیهای روشنتر کند.
راهنمای سریع انتخاب روغن بر اساس روش پخت
برای هر روش پخت، روغن مناسب میتواند متفاوت باشد. این راهنمای سریع کمک میکند بر اساس میزان حرارت و نوع مصرف، از سالاد و تفت دادن تا پخت در فر و سرخ کردن، انتخاب دقیقتری داشته باشید.
| روش مصرف | روغنهای مناسبتر | نکته کاربردی |
| سالاد و مصرف سرد | زیتون فرابکر، کتان، گردو، کنجد بوداده | طعم و عطر روغن در این کاربرد نقش اصلی دارد. |
| تفت دادن و پخت روزمره | زیتون، کانولا، کنجد، هسته انگور، آووکادو | حرارت را طوری تنظیم کنید که روغن دود نکند. |
| پخت در فر | کانولا، زیتون تصفیهشده، آفتابگردان، ذرت | نوع روغن را با دمای دستور و طعم غذا هماهنگ کنید. |
| سرخ کردن با حرارت بالا | روغن مخصوص سرخ کردن، کانولا تصفیهشده، بادامزمینی، زیتون تصفیهشده، آفتابگردان با پایداری حرارتی بالا | برچسب محصول و کاربرد اعلامشده از سوی تولیدکننده اولویت دارد. |
| چاشنی | زیتون فرابکر، کنجد بوداده، گردو | مقدار کم روغن میتواند عطر غذا را تقویت کند. |
تفاوت روغن بکر، فرابکر، پرس سرد و تصفیهشده چیست؟
این واژهها روش تولید و میزان فراوری روغن را توصیف میکنند و بهتنهایی نشان نمیدهند که یک روغن برای همه کاربردها انتخاب بهتری است.
- روغن بکر: با روشهای مکانیکی و بدون تصفیه گسترده تولید میشود و طعم و عطر ماده اولیه را بیشتر حفظ میکند.
- روغن فرابکر: عنوانی شناختهشده برای بالاترین رده کیفی روغن زیتون بکر است و ضوابط کیفی مشخصی دارد.
- روغن پرس سرد: با فشار مکانیکی و کنترل دما استخراج میشود. تعریف دقیق دمای «سرد» برای همه روغنها یکسان نیست.
- روغن تصفیهشده: مراحل فراوری بیشتری را طی میکند تا ترکیبات ناخواسته، بو یا رنگ نامطلوب کاهش پیدا کند. این روغنها اغلب طعم خنثیتر و نقطه دود بالاتری دارند.

روغن مخصوص سرخ کردن چه تفاوتی با روغن پختوپز دارد؟
روغن مخصوص سرخ کردن برای تحمل بهتر دمای بالا و حفظ پایداری در فرایند سرخ کردن انتخاب یا فرموله میشود. چنین محصولی ممکن است از یک روغن تصفیه شده یا ترکیبی از چند روغن تشکیل شده باشد. هر روغن پختوپز عمومی برای سرخ کردن عمیق یا حرارت طولانی طراحی نشده است.
برای انتخاب، به جای تکیه بر نام گیاه، عبارت کاربرد روی بسته را بخوانید. اگر تولیدکننده محصول را فقط برای سالاد یا پخت معرفی کرده است، آن را برای سرخ کردن عمیق به کار نبرید. در سرخ کردن، دما را کنترل کنید و نگذارید روغن به مرحله دود برسد.
اگر برای سرخ کردن مواد غذایی بهدنبال انتخاب دقیقتری هستید، آشنایی با انواع روغن سرخ کردنی کمک میکند گزینه مناسب را بر اساس نوع روغن و میزان تحمل حرارت انتخاب کنید.
از نظر تغذیهای کدام روغن خوراکی انتخاب بهتری است؟
همه روغنهای خوراکی ارزش تغذیهای یکسانی ندارند. برای انتخاب بهتر، باید به نوع چربی، مقدار چربی اشباع و شیوه مصرف روغن توجه کنید.
- روغنهای سرشار از چربی تک غیر اشباع: روغن زیتون، کانولا و بادامزمینی
- روغنهای سرشار از چربی چند غیر اشباع: روغن آفتابگردان، ذرت، سویا و کتان
- روغنهای دارای چربی اشباع بیشتر: روغن نارگیل و پالم
بیشتر روغنهای گیاهی مایع مانند زیتون، کانولا، آفتابگردان، ذرت و سویا در مجموع منابع چربی غیر اشباع به شمار میروند. بنابراین برای مصرف روزمره، انتخاب چند روغن مایع غیر اشباع متناسب با روش پخت، رویکرد منطقیتری از وابستگی به یک روغن خاص است.
آیا روغنهای دانهای مضر هستند؟
روغنهای دانهای مانند کانولا، سویا، ذرت و آفتابگردان بهخودی خود مضر یا التهابزا نیستند. نکته مهمتر، مقدار مصرف و شیوه استفاده از آنهاست؛ بهویژه باید مصرف غذاهای سرخکرده، فوق فراوریشده و روغن چندبار گرمشده را محدود کرد.
چطور بهترین روغن را برای مصرف روزانه انتخاب کنیم؟
برای خرید روغن، پنج معیار ساده از نام برند یا عبارتهای تبلیغاتی مهمتر هستند:
- روش مصرف: برای سالاد، تفت دادن، فر یا سرخ کردن عمیق روغن مناسب همان کاربرد را انتخاب کنید.
- ترکیب چربی: برای مصرف روزمره، روغنهای مایع با سهم بیشتر چربی غیراشباع انتخاب مناسبی هستند.
- میزان حرارت: روغن باید با دمای پخت هماهنگ باشد و پیش از دود کردن از روی حرارت برداشته شود.
- برچسب تغذیهای: مقدار چربی اشباع و چربی ترانس را مقایسه کنید. وجود عبارت «روغن نیمه هیدروژنه» یا «partially hydrogenated oil» نشانه وجود منبع صنعتی چربی ترانس است و بهتر است از چنین محصولی دوری کنید.
- اندازه بسته: اگر روغن خاصی را کم مصرف میکنید، بسته کوچکتر کمک میکند محصول را در زمان کوتاهتری مصرف کنید و کمتر در معرض هوا بماند.
یک آشپزخانه خانگی به تعداد زیادی روغن نیاز ندارد. برای بسیاری از خانوادهها، یک روغن مایع غیراشباع برای پخت روزمره، یک روغن مناسب سرخ کردن در صورت نیاز و یک روغن خوشعطر مانند زیتون فرابکر برای سالاد و چاشنی، بیشتر کاربردها را پوشش میدهد.

روش درست نگهداری روغن خوراکی
نور، گرما و اکسیژن روند اکسید شدن روغن را سریعتر میکنند. بیشتر روغنها را در ظرف دربسته، دور از نور مستقیم و در جای خنک نگه دارید. قرار دادن بطری کنار اجاق، روی طاقچه آفتابگیر یا نزدیک فر انتخاب خوبی نیست. روغنهای حساستر مانند کتان و بعضی روغنهای مغزی ممکن است پس از باز شدن به نگهداری در یخچال نیاز داشته باشند. در این مورد دستور روی بسته اولویت دارد. اگر روغن بوی تند و ناخوشایند غیرعادی پیدا کرده یا نشانههای فساد دارد، آن را مصرف نکنید.
اشتباهات رایج در انتخاب و مصرف روغن خوراکی
- انتخاب روغن فقط بر اساس شهرت «سالم بودن»: روغن مناسب سالاد ممکن است برای سرخ کردن عمیق انتخاب خوبی نباشد.
- یکسان دانستن همه انواع یک روغن: زیتون فرابکر با زیتون تصفیه شده یا کنجد بوداده با کنجد تصفیه شده رفتار حرارتی و طعم یکسانی ندارند.
- داغ کردن روغن تا مرحله دود: دود نشانه عبور روغن از محدوده مناسب حرارتی است.
- استفاده مکرر از روغن سرخکردنی: گرمایش تکراری کیفیت روغن را کاهش میدهد و بهتر است تا جای ممکن محدود شود.
- نگهداری بطری کنار اجاق: گرما و نور به اکسید شدن سریعتر روغن کمک میکنند.
- نادیده گرفتن چربی اشباع و ترانس روی برچسب: گیاهی بودن محصول بهتنهایی کیفیت تغذیهای آن را تضمین نمیکند.
سوالات متداول درباره انواع روغن خوراکی
اگر هنوز درباره انتخاب، کاربرد یا تفاوت انواع روغن خوراکی سوال دارید، پاسخ پرسشهای رایج این بخش میتواند تصمیمگیری را سادهتر کند. در این قسمت به نکاتی میپردازیم که معمولا هنگام خرید و مصرف روغن برای کاربران پیش میآید.
۱. آیا روغن روشنتر یا بیرنگتر سالمتر است؟
خیر. رنگ روغن بیشتر به ماده اولیه و میزان تصفیه ارتباط دارد و بهتنهایی معیار سلامت نیست. ترکیب چربی، روش مصرف، کیفیت محصول و مقدار مصرف مهمتر هستند.
۲. آیا روغن بدون بو کالری کمتری دارد؟
خیر. بدون بو بودن بیشتر به فرایند تصفیه و بوگیری مربوط است و بهمعنی کمکالری بودن روغن نیست. روغن زیتون با عنوان Light هم از نظر انرژی کمکالریتر از دیگر روغنهای زیتون نیست.
۳. کدر شدن روغن زیتون در یخچال نشانه خراب شدن آن است؟
نه همیشه. روغن زیتون ممکن است در دمای پایین کدر یا نیمه جامد شود و این تغییر به تنهایی نشانه افت ایمنی یا کیفیت نیست. پس از گرم شدن دوباره میتواند شفافتر شود.
۴. آیا میتوان ۲ روغن خوراکی را با هم مخلوط کرد؟
از نظر آشپزی میتوان روغنها را ترکیب کرد، بهشرطی که هر ۲ برای روش پخت موردنظر مناسب باشند. مخلوط کردن یک روغن کمتحمل با روغن پرتحمل، روغن اول را برای حرارت شدید مناسب نمیکند.
۵. آیا روغن ارگانیک برای سرخ کردن بهتر است؟
ارگانیک بودن به شیوه تولید ماده اولیه مربوط است و به تنهایی نقطه دود یا پایداری حرارتی بالاتر را تضمین نمیکند. برای سرخ کردن، نوع تصفیه و کاربرد درجشده روی بسته را بررسی کنید.