علت خستگی چیست؟ دلایل خستگی مداوم و راه‌های کاهش آن

علت خستگی همیشه کار زیاد یا کمبود خواب نیست. استرس، تغذیه نامناسب، کمبود بعضی مواد مغذی، اختلال خواب و بیماری‌هایی مانند کم‌خونی یا مشکلات تیروئید می‌توانند باعث کاهش انرژی شوند. خستگی کوتاه‌مدت معمولا با استراحت و اصلاح عادت‌های روزانه بهتر می‌شود. خستگی مداوم که بدون دلیل مشخص ادامه پیدا می‌کند یا فعالیت‌های روزانه را مختل می‌کند، به بررسی بیشتری نیاز دارد. در این مطلب با مهم‌ترین دلایل خستگی و راه‌های درست برخورد با آن آشنا می‌شوید.

علت خستگی چیست؟

خستگی احساس کاهش انرژی جسمی یا ذهنی است و با خواب‌آلودگی تفاوت دارد. فرد خسته ممکن است برای انجام فعالیت‌های معمول انرژی یا تمرکز کافی نداشته باشد، بدون این که لزوما تمایل زیادی به خوابیدن داشته باشد. کمبود خواب، استرس، افسردگی، بعضی داروها، کم‌خونی، کمبود آهن، اختلالات خواب و کم‌کاری یا پرکاری تیروئید از علت‌های شناخته‌شده خستگی هستند. گاهی چند عامل به‌طور هم‌زمان در ایجاد این حالت نقش دارند.

شایع‌ترین علت‌های خستگی و سستی بدن چیست؟

بخش بزرگی از موارد خستگی به خواب، سبک زندگی، فشار روانی، داروها یا بیماری‌های زمینه‌ای مربوط است. گاهی چند عامل هم‌زمان در ایجاد خستگی نقش دارند. در ادامه به بررسی مهم‌ترین این علت‌ها می‌پردازیم.

۱. کمبود ویتامین B12

کمبود ویتامین B12 می‌تواند باعث خستگی و ضعف شود. این ویتامین در ساخت گلبول‌های قرمز و عملکرد طبیعی سیستم عصبی نقش دارد. کمبود شدید آن می‌تواند به کم‌خونی مگالوبلاستیک منجر شود و با علائمی مانند رنگ‌پریدگی، تپش قلب، بی‌حسی یا گزگز دست و پا همراه باشد. گوشت، ماهی، تخم‌مرغ و لبنیات از منابع طبیعی B12 هستند. بعضی افراد به‌دلیل رژیم غذایی، اختلال جذب، برخی بیماری‌های گوارشی یا مصرف طولانی بعضی داروها بیشتر در معرض کمبود قرار دارند.

مصرف قرص یا تزریق B12 برای همه افرادی که احساس خستگی دارند ضروری نیست. ابتدا باید احتمال کمبود بررسی شود و در صورت تائید، روش درمان بر اساس علت و شدت کمبود انتخاب شود.

۲. مصرف زیاد قند و شکر

خوراکی‌های شیرین می‌توانند قند خون را در مدت کوتاهی بالا ببرند، به‌همین دلیل بعضی افراد پس از مصرف آن‌ها افزایش موقت انرژی را احساس می‌کنند. استفاده از خوراکی‌های بسیار شیرین به‌عنوان راه جبران خستگی، جای خواب کافی و الگوی غذایی متعادل را نمی‌گیرد. بهتر است وعده‌های غذایی شامل ترکیبی از منابع پروتین، غلات کامل، میوه، سبزی و چربی‌های مفید باشند. فاصله بسیار زیاد میان وعده‌ها یا رژیم‌های محدودکننده هم ممکن است باعث کاهش انرژی شود.

۳. افسردگی

خستگی و کاهش انرژی از نشانه‌های شناخته‌شده افسردگی هستند. افسردگی می‌تواند با کاهش انگیزه، مشکل تمرکز، تغییر خواب و اشتها و کم شدن علاقه به فعالیت‌هایی که فرد قبلا از آن‌ها لذت می‌برد همراه باشد. خستگی ناشی از مشکلات روانی ممکن است حتی پس از خواب و استراحت کافی ادامه پیدا کند. اگر کاهش انرژی برای مدت طولانی همراه با خلق پایین یا از دست دادن علاقه به فعالیت‌های روزمره ادامه دارد، ارزیابی توسط متخصص سلامت روان اهمیت دارد.

۴. کم‌کاری یا پرکاری تیروئید

کم‌کاری تیروئید زمانی اتفاق می‌افتد که غده تیروئید به اندازه کافی هورمون تولید نکند. خستگی، افزایش وزن، حساسیت بیشتر به سرما، یبوست، خشکی پوست و درد عضلات یا مفاصل از علائمی هستند که ممکن است همراه این اختلال دیده شوند. این علائم اختصاصی کم‌کاری تیروئید نیستند و تشخیص فقط بر اساس احساس خستگی امکان‌پذیر نیست. از سویی دیگر، پرکاری تیروئید هم در بعضی افراد با خستگی و ضعف عضلانی همراه است و ممکن است علایمی مانند تپش قلب، لرزش دست، اختلال خواب، کمبود وزن و حساسیت به گرما ایجاد کند.

پزشک در صورت وجود نشانه‌های مرتبط می‌تواند با آزمایش خون عملکرد تیروئید را بررسی کند.

۵. اختلالات هورمونی

تغییرات هورمونی می‌توانند در سطح انرژی بدن نقش داشته باشند. اختلالات تیروئید از مهم‌ترین نمونه‌های آن هستند. تغییرات هورمونی دوران بارداری یا دوره نزدیک به قطع قاعدگی هم ممکن است با احساس خستگی همراه شوند. خستگی به تنهایی برای تشخیص اختلال هورمونی کافی نیست. نوع علائم همراه، سابقه پزشکی و در صورت نیاز آزمایش‌های مناسب مشخص می‌کنند که بررسی هورمونی لازم است یا خیر.

۶. کمبود خواب یا خواب بی‌کیفیت

کم‌خوابی یکی از شایع‌ترین دلایل خستگی روزانه است. بیشتر بزرگسالان برای حفظ سلامت به دست‌کم هفت ساعت خواب در شب نیاز دارند. فقط مدت خواب مهم نیست؛ بیدار شدن‌های مکرر، بی‌خوابی، برنامه خواب نامنظم یا محیط نامناسب خواب می‌تواند کیفیت استراحت را پایین بیاورد. اگر با وجود خواب کافی صبح‌ها خسته بیدار می‌شوید، علت می‌تواند فراتر از کمبود ساعت خواب باشد. خروپف بلند، قطع تنفس در خواب، احساس خفگی شبانه یا خواب‌آلودگی شدید روزانه می‌تواند احتمال اختلالاتی مانند آپنه خواب را مطرح کند.

۷. تغذیه نامتعادل و کمبود مایعات

غذا نخوردن برای مدت طولانی، رژیم بسیار محدود، دریافت ناکافی انرژی یا کمبود بعضی مواد مغذی می‌تواند با ضعف و خستگی همراه شود. کمبود مایعات هم در بعضی افراد احساس خستگی، سرگیجه یا افت تمرکز ایجاد می‌کند. برای بیشتر افراد، الگوی غذایی متعادل با وعده‌های منظم، منابع پروتئینی، غلات کامل، میوه، سبزی و مایعات کافی انتخاب مناسب‌تری از مصرف بی‌هدف مکمل‌ها یا نوشیدنی‌های انرژی‌زا است.

۸. فعالیت بدنی خیلی کم یا خیلی زیاد

کم‌تحرکی می‌تواند آمادگی جسمی را کاهش دهد و انجام کارهای روزانه را خسته‌کننده‌تر کند. فعالیت بدنی سنگین بدون استراحت کافی هم می‌تواند خستگی موقت ایجاد کند. ورزش منظم و متناسب با توان فرد برای بسیاری از افراد مفید است. اگر پس از فعالیت سبک، علائم شما برای ساعت‌ها یا روزها به‌شکل غیرعادی بدتر می‌شود، ورزش را خودسرانه بیشتر نکنید و برای بررسی پزشکی اقدام کنید. تشدید طولانی علائم پس از فعالیت یکی از نشانه‌های مهم ME/CFS است.

۹. داروها و درمان‌های پزشکی

بعضی داروها می‌توانند خواب‌آلودگی یا خستگی ایجاد کنند. داروهای ضد حساسیت، بعضی داروهای آرام‌بخش، برخی داروهای روانپزشکی و تعدادی از داروهای دیگر در این گروه قرار می‌گیرند. درمان‌هایی مانند شیمی‌ درمانی هم می‌توانند خستگی ایجاد کنند. اگر خستگی پس از شروع یا تغییر دوز دارویی آغاز شده است، دارو را خودسرانه قطع نکنید. درباره زمان شروع علائم و داروهای مصرفی با پزشک یا داروساز خود حتما صحبت کنید.

خستگی چه تفاوتی با خواب‌آلودگی دارد؟

خستگی یعنی احساس کمبود انرژی، فرسودگی یا ناتوانی در انجام فعالیت‌های معمول. این حالت می‌تواند جسمی، ذهنی یا ترکیبی از هر ۲ باشد. خستگی گاهی پس از فعالیت زیاد، استرس یا کم‌خوابی پیش می‌آید و با استراحت بهتر می‌شود. اگر بدون دلیل روشن ادامه پیدا کند یا با خواب کافی برطرف نشود، بهتر است علت آن بررسی شود.

خواب‌آلودگی با خستگی یکسان نیست. خواب‌آلودگی بیشتر به میل به خوابیدن اشاره دارد، در حالی که فرد خسته ممکن است انرژی و انگیزه کافی نداشته باشد، حتی اگر خوابش نگیرد. این تفاوت در پیدا کردن علت مشکل اهمیت دارد.

چه بیماری‌هایی می‌توانند علت سستی بدن و خستگی باشند؟

خستگی یک بیماری مستقل نیست و می‌تواند نشانه وضعیت‌های مختلف باشد. کم‌خونی، اختلالات خواب، بیماری‌های تیروئید و بعضی بیماری‌های مزمن از جمله علت‌هایی هستند که پزشک با توجه به علایم فرد بررسی می‌کند.

کم‌خونی و کمبود آهن

کمبود آهن می‌تواند باعث کم‌خونی شود. خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی، سرگیجه و در موارد شدیدتر تنگی نفس از علایم احتمالی کم‌خونی فقر آهن هستند. خون‌ریزی، دریافت ناکافی آهن یا اختلال جذب از دلایل احتمالی کمبود آهن هستند. مصرف مکمل آهن بدون تشخیص کمبود توصیه مناسبی برای رفع هر نوع خستگی نیست.

آپنه خواب

اگر فرد با وجود خواب کافی همچنان در طول روز بسیار خسته یا خواب‌آلود است، کیفیت خواب باید بررسی شود. آپنه خواب یکی از اختلالاتی است که خواب شبانه را مختل می‌کند و می‌تواند باعث خستگی روزانه شود. خروپف شدید، بیدار شدن همراه با حالت خفگی یا گزارش قطع تنفس هنگام خواب از نشانه‌هایی هستند که بررسی پزشکی را مهم‌تر می‌کنند.

سندرم خستگی مزمن

سندرم خستگی مزمن یا ME/CFS با خستگی شدید و طولانی همراه است که با استراحت معمول برطرف نمی‌شود و توان فرد برای فعالیت‌های روزانه را کاهش می‌دهد. بدتر شدن علایم پس از فعالیت جسمی یا ذهنی یکی از ویژگی‌های مهم این بیماری است. تشخیص این بیماری با یک آزمایش مشخص انجام نمی‌شود و پزشک باید بیماری‌های دیگری را که می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند بررسی کند.

سایر بیماری‌ها

دیابت، برخی بیماری‌های قلبی، ریوی، کلیوی، عفونت‌ها و بعضی بیماری‌های التهابی یا عصبی هم می‌توانند با خستگی همراه باشند. وجود خستگی به معنی ابتلا به این بیماری‌ها نیست و برای تشخیص باید علایم دیگر و شرایط فرد در نظر گرفته شود.

علت خستگی و خواب‌آلودگی مداوم چیست؟

کمبود خواب یا خواب بی‌کیفیت یکی از مهم‌ترین علت‌های احساس خستگی و خواب‌آلودگی در طول روز است. کیفیت خواب فقط به تعداد ساعت‌ها بستگی ندارد. بیدار شدن مکرر در شب یا خواب منقطع می‌تواند باعث شود فرد حتی پس از چند ساعت خواب همچنان احساس خستگی کند. بیشتر بزرگسالان به حدود هفت تا هشت ساعت خواب با کیفیت در شب نیاز دارند، هرچند میزان نیاز به خواب میان افراد متفاوت است. استرس، افسردگی، بعضی داروها و اختلالاتی مانند آپنه خواب هم می‌توانند در خواب‌آلودگی یا خستگی مداوم نقش داشته باشند.

علت خستگی و رنگ‌پریدگی چیست؟

ترکیب خستگی و رنگ‌پریدگی می‌تواند یکی از نشانه‌های کم‌خونی باشد، به‌ویژه اگر سرگیجه، تپش قلب یا تنگی نفس هم وجود داشته باشد. کمبود آهن و B12 از جمله علت‌های تغذیه‌ای هستند که ممکن است در بعضی انواع کم‌خونی نقش داشته باشند. با توجه به علت‌های متعدد کم‌خونی، مصرف خودسرانه آهن یا B12 فقط بر اساس خستگی و رنگ‌پریدگی روش مناسبی برای تشخیص یا درمان نیست.

علت زود خسته شدن و نفس نفس زدن چیست؟

خستگی سریع همراه با تنگی نفس ممکن است در کم‌خونی دیده شود و بیماری‌های قلبی یا ریوی هم می‌توانند چنین علائمی ایجاد کنند. شدت علایم و شرایطی که در آن ظاهر می‌شوند اهمیت زیادی دارد. اگر تنگی نفس شدید یا ناگهانی است، در حالت استراحت ایجاد شده یا با درد قفسه سینه، غش یا ضربان قلب غیرعادی همراه است، فرد باید برای ارزیابی فوری پزشکی اقدام کند.

تشخیص علت خستگی چگونه انجام می‌شود؟

برای پیدا کردن علت خستگی، پزشک معمولا درباره مدت علائم، خواب، رژیم غذایی، فعالیت بدنی، وضعیت روانی، داروهای مصرفی و نشانه‌های همراه سوال می‌کند. نوع آزمایش‌ها به شرح حال و معاینه فرد بستگی دارد. برای نمونه، اگر احتمال کم‌خونی، اختلال تیروئید یا بیماری دیگری مطرح باشد، پزشک می‌تواند آزمایش‌های متناسب را درخواست کند. خستگی علل زیادی دارد و انجام یک مجموعه ثابت از آزمایش‌ها برای همه افراد ضروری نیست.

اگر خستگی برای چند هفته ادامه پیدا کرده، علت مشخصی ندارد یا زندگی روزانه را مختل کرده است، توصیه می‌شود فرد برای بررسی پزشکی مراجعه کند.

۱۰ راه ساده برای بالا بردن انرژی و کاهش خستگی

اگر بیماری زمینه‌ای علت خستگی نباشد، اصلاح بعضی عادت‌های روزانه می‌تواند به کاهش آن کمک کند:

• ساعت خواب و بیداری خود را تا جای ممکن منظم کنید.
• برای خواب کافی و با کیفیت زمان در نظر بگیرید.
• وعده‌های غذایی منظم و متعادل مصرف کنید.
• در طول روز به اندازه کافی مایعات بنوشید؛ کم‌آبی می‌تواند با احساس خستگی همراه باشد.
• فعالیت بدنی منظم و متناسب با توان خود داشته باشید.
• مصرف زیاد کافئین، به‌ویژه نزدیک زمان خواب، را محدود کنید.
• برای تغذیه و کاهش اضطراب برنامه داشته باشید.
• سیگار و مصرف زیاد الکل را کنار بگذارید.
• اگر دارویی مصرف می‌کنید و پس از شروع آن خستگی ایجاد شده است، موضوع را با پزشک یا داروساز مطرح کنید.
• برای رفع خستگی به مکمل‌های ویتامین و مواد معدنی بدون تشخیص کمبود وابسته نشوید.

چه زمانی خستگی زیاد بدن خطرناک است؟

خستگی‌ای که چند هفته ادامه دارد، با استراحت بهتر نمی‌شود یا فعالیت‌های عادی را مختل می‌کند، بهتر است توسط پزشک بررسی شود. کاهش وزن بدون دلیل، تغییرات قابل توجه خلق، تب طولانی یا نشانه‌های اختلال خواب هم می‌توانند نیاز به بررسی را بیشتر کنند. اگر خستگی با درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، از دست دادن هوشیاری، ضعف ناگهانی یا علائم شدید و غیرعادی همراه باشد، ارزیابی فوری پزشکی لازم است.

سوالات متداول درباره علت خستگی

دانستن پاسخ چند سوال رایج می‌تواند کمک کند سریع‌تر نشانه‌های مهم را بشناسید و بفهمید چه زمانی خستگی به بررسی بیشتر نیاز دارد.