سفر در طعم و تاریخ؛ آنچه شاردن، تاورنیه و فریزر از آشپزی ایرانی نوشتند

سفرنامه های خارجی در باب آشپزی ایرانی چه می گویند

اگر امروز بخواهیم آشپزی ایرانی را فقط از روی کتاب‌های دستور پخت و منوی رستوران‌ها بشناسیم، همیشه چیزی کم خواهد بود؛ آن «صحنه»‌ای که غذا در آن سرو می‌شود، آدم‌هایی که دور سفره می‌نشینند و جزئیات رفتار و آداب آن‌ها. سفرنامه‌ها دقیقاً همین خلأ را پر می‌کنند؛ شاهدانی که از بیرون وارد یک فرهنگ شده‌اند و هر چیز برایشان تازگی و شگفتی دارد، از شکل نان تا عطر برنج و نوع سلام و تعارف سر سفره. روایت‌های آنان، چه دقیق و همدلانه و چه آمیخته به پیش‌داوری، لایه‌هایی از زندگی روزمره را ثبت کرده‌اند که در متون رسمی و دربارى کمتر دیده می‌شود.

در مورد ایران، سفرنامه‌های اروپایی به‌ویژه در دوره صفوی و قاجار، منابع مهمی برای شناخت نحوه غذا خوردن، تفاوت سفره اشراف و مردم عادی، آداب مهمانی، و حتی مناسبات قدرت در قالب ضیافت‌ها هستند. پژوهش‌هایی که به نگاه غربی‌ها به ایران صفوی پرداخته‌اند، تأکید می‌کنند که سفرنامه‌نویس‌هایی مثل ژان شاردن و ژان باتیست تاورنیه، ناظرانی ریزبین بوده‌اند و بسیاری از مورخان بعدها برای بازسازی زندگی روزمره آن دوره، به نوشته‌های آن‌ها رجوع کرده‌اند.

سفرنامه به‌عنوان منبع تاریخی–فرهنگی

سفرنامه در ظاهر، فقط روایت یک سفر است؛ اما در عمل ترکیبی از قوم‌نگاری، تاریخ اجتماعی و حتی نقد فرهنگی است. مسافران اروپایی به ایران، از مسیرهای طولانی زمینی می‌گذشتند، در شهرهای مختلف توقف می‌کردند و در مسیر خود حضور در خانه‌های اشراف تا کاروانسراهای ساده را تجربه می‌کردند. آن‌ها در کنار توصیف سیاست و تجارت، درباره غذا، پوشاک، معماری و مناسک مذهبی می‌نوشتند و به این ترتیب، فصلی ناخواسته از تاریخ فرهنگ ایران را ثبت می‌کردند.

از دید تاریخ‌نگاری، ارزش سفرنامه‌ها در این است که جزئیات به ظاهر «پیش‌پا افتاده» را جدی می‌گیرند: این‌که برنج چگونه پخته می‌شود، نان چگونه بر تنور می‌چسبد، شیرینی‌ها در چه مناسبت‌هایی سرو می‌شود و مهمانان چه نقشی در چیدمان سفره دارند. این اطلاعات در منابع رسمی کمتر ثبت شده و دقیقاً همین‌جاست که سفرنامه به منبعی مکمل برای درک فرهنگ آشپزی و مهمان‌نوازی ایرانی تبدیل می‌شود.

دلاواله هنگام ورود به اصفهان
دلاواله هنگام ورود به اصفهان

نگاه بی‌طرفانه و مشاهداتی مسافران

البته هیچ نویسنده‌ای کاملاً بی‌طرف نیست، اما بسیاری از سفرنامه‌نویسان، به‌ویژه کسانی مانند شاردن، تلاش کرده‌اند تا با نگاهی مبتنی بر مشاهده دقیق و توصیف جزئیات، تجربه خود را ثبت کنند. شاردن در نوشته‌هایش درباره ایران، از سیاست و اقتصاد تا صنایع دستی و آداب غذا خوردن را با حوصله و جزئیات می‌نویسد و همین دقت، او را در پژوهش‌های جدید به «تیزبین‌ترین مشاهده‌گر اروپایی ایران صفوی» مشهور کرده است.

تاورنیه نیز، هرچند تاجر جواهر است و نگاهش تجاری و عمل‌گرایانه، اما در ضمن شرح معامله‌ها و رفت‌وآمدها، صحنه‌های مهمانی و ضیافت را توصیف می‌کند و از کیفیت پذیرایی، نوع غذاها و رفتار میزبانان گزارش می‌دهد. سرانجام، جیمز فریزر در قرن نوزدهم، در مسیر زمستانی‌اش به ایران، با دیدن روستاها و شهرهای مختلف، از غذاهای ساده کاروانسراها و سفره‌های مردم عادی می‌نویسد؛ توصیف‌هایی که تصویر آشپزی ایرانی را از محدوده دربار و اشراف فراتر می‌برد.

در ادامه با این سه نفر و نیز تلاشهایشان برای ثبت وقایع و نمونه‌هایی از توصیفاتشان از فرهنگ آشپزی ایران در عصر خود را بررسی می‌کنیم.

ژان شاردن و غذاهای ایرانی

ژان شاردن (Sir John Chardin) بازرگان و جهانگرد فرانسوی سده هفدهم، در اصل در خانواده‌ای پروتستان (هوگونو) به دنیا آمد و به واسطه تجارت جواهر و ارتباط با کمپانی هند شرقی فرانسوی، به خاورمیانه و به‌ویژه ایران سفر کرد. او دو سفر عمده به ایران داشت و مدت قابل توجهی در دوران شاه عباس دوم و شاه سلیمان در اصفهان و دیگر شهرها اقامت کرد. حاصل این سفرها، مجموعه سفرنامه چندجلدی اوست که در آن زندگی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران صفوی را با دقت کم‌نظیری توصیف کرده است.

اهمیت شاردن آن‌جاست که نگاه او تنها معطوف به دربار و اشراف نیست؛ او به بازارها، کارگاه‌ها، خانه‌ها و حتی زندگی روزمره مردم توجه دارد. در پژوهش‌های جدید درباره ایران صفوی، بارها به نوشته‌های او ارجاع شده و او را یکی از اصلی‌ترین منابع اروپایی شناخت الگوی مصرف و سبک زندگی ایرانیان آن دوره می‌دانند.

ژان شاردن

توصیف او از سفره ایرانی، تنوع غذاها و آداب غذا خوردن

در سفرنامه شاردن، سفره ایرانی یکی از نقاط کانونی تصویر ایران است؛ او از فراوانی و تنوع غذاها، نظم و نظافت سفره و آداب تخته‌کردن سفره و نشستن روی زمین با تحسین یاد می‌کند. شاردن اشاره می‌کند که ایرانیان به پاکیزگی ظروف و پارچه سفره اهمیت زیادی می‌دهند و غذاها در ظرف‌های متعدد و کوچک روی سفره چیده می‌شود تا هر کس بتواند به‌راحتی از هر خوراکی که می‌خواهد بردارد.

او همچنین به این نکته توجه دارد که غذا خوردن در ایران، صرفاً عمل خوردن نیست، بلکه مناسکی اجتماعی است: لحظه‌ای که میزبان شأن و کرم خود را نشان می‌دهد، مهمان‌ها رعایت ترتیب احترام را می‌کنند، و دعا و نیایش، بخشی از شروع یا پایان این تجربه است. شاردن در جایی اشاره می‌کند که ایرانیان، به‌خصوص در طبقات مرفه، زمان قابل توجهی از روز را به خوردن و نوشیدن و مجالست اختصاص می‌دهند و در مهمانی‌ها، انواع خوراکی‌ها به ترتیب معینی سرو می‌شود.

نقل‌قول‌هایی از کتاب شاردن درباره برنج، خورش‌ها و شیرینی‌ها

شاردن در توصیف غذاهای ایرانی، بارها از برنج یاد می‌کند و آن را ستون اصلی سفره ایرانی می‌داند؛ او می‌نویسد که ایرانیان برنج را آن‌قدر خوب می‌پزند که دانه‌ها جدا، خوش‌عطر و سفید باقی می‌ماند و این کیفیت را با پخت برنج در اروپا مقایسه می‌کند. او اشاره می‌کند که برنج، به‌ویژه در میان طبقات متوسط و بالا، غذای اصلی است و اغلب با خورش‌های مختلف، از خورش‌های سبزی و میوه‌ای تا انواع خوراک گوشت و مرغ، همراه می‌شود.

در مورد خورش‌ها، شاردن به ترکیب گوشت با سبزی‌ها، حبوبات و میوه‌های خشک اشاره می‌کند و از تعادل طعم ترش و شیرین در بعضی از این غذاها شگفت‌زده است. او یادآوری می‌کند که ایرانیان از ادویه و عطرهای خوش مانند زعفران و دارچین استفاده می‌کنند، هرچند غذاهایشان به تندی آشپزی هندی نیست. درباره شیرینی‌ها، او از انواع حلواها، شیرینی‌های بر پایه آرد گندم و برنج، و شیرینی‌های آغشته به گلاب و عطر گل سرخ می‌نویسد؛ خوراکی‌هایی که معمولاً در مهمانی‌ها و مناسبت‌های خاص، در کنار چای یا نوشیدنی‌های دیگر سرو می‌شوند.

سفرنامه تاورنیه
سفرنامه تاورنیه به ایران عصر صفوی اطلاعات بی نظیری را از وضعیت دربار و خوراک های اشرافی ایرانی دربر دارد.

سایر سفرنامه‌نویسان مشهور و دیدگاه‌هایشان

تاورنیه و روایتش از مهمانی‌های اشراف ایرانی

ژان باتیست تاورنیه، تاجر و جهانگرد فرانسوی، در قرن هفدهم شش سفر طولانی به خاورمیانه و ایران انجام داد و سفرنامه او به‌عنوان یکی از متون مهم درباره تجارت جواهر، ساختار قدرت و همچنین آداب مهمانی در ایران صفوی شناخته می‌شود. تاورنیه، به دلیل شغلش، بیشتر با دربار، اشراف و تجار بزرگ سروکار دارد و طبیعی است که توصیف‌هایش از غذا، بیشتر ناظر به ضیافت‌های رسمی و پرزرق‌وبرق است تا سفره‌های مردمی.

در روایت او از مهمانی‌های اشراف ایرانی، تصویر سفره‌هایی سرشار از انواع برنج‌ها، خوراک‌های گوشتی، کباب‌ها و شیرینی‌ها دیده می‌شود؛ او بر فراوانی غذا و توجه میزبان به این‌که هیچ مهمانی سفره را «کم» حس نکند، تأکید می‌کند. تاورنیه در عین حال، به نظم و ترتیب نشستن مهمان‌ها، تقدم بزرگان و رعایت سلسله‌مراتب اشاره دارد؛ نکته‌ای که نشان می‌دهد سفره، ادامه میدان قدرت و احترام اجتماعی است. در توصیف او، آشپزی ایرانی در سطح اشراف، نمایشی از ثروت، امنیت غذایی و هنر آشپزان در چیدن و سرو غذاست.

جیمز فریزر و برداشتش از غذاهای محلی ایران

جیمز بیلی فریزر، نویسنده و سفرنامه‌نویس اسکاتلندی قرن نوزدهم، در کتاب «سفر زمستانی از قسطنطنیه به تهران» مسیر خود را از آناتولی تا فلات ایران روایت می‌کند. فریزر بیش از آن‌که در دربار بماند، در جاده‌ها، شهرهای کوچک و کاروانسراها حرکت می‌کند و همین باعث می‌شود که با نوع دیگری از آشپزی ایرانی روبه‌رو شود؛ آشپزی ساده‌تر و نزدیک‌تر به سفره مردم عادی.

او از نان‌های ایرانی که بر دیواره تنور پخته می‌شوند، از ماست و لبنیات، از غذاهای گرم و ساده‌ای مانند انواع سوپ و خوراک‌های حاوی برنج و حبوبات سخن می‌گوید و به این‌که چگونه همین غذاهای به ظاهر ساده، در سرمای زمستان و خستگی راه، کیفیتی دلگرم‌کننده دارند. فریزر گاهی به کباب‌هایی اشاره می‌کند که در کنار راه، بر آتش‌های کوچک آماده می‌شوند و از نظر او، در عین سادگی، طعم قابل توجهی دارند؛ این توصیف‌ها، بُعد «ساده و روزمره» آشپزی ایرانی را در کنار تصویر اشرافی شاردن و تاورنیه کامل می‌کند

باقالی پلو با ماهیچه غذای درباری

ویژگی‌های آشپزی ایرانی از نگاه خارجی‌ها

استفاده از زعفران، دارچین، گلاب و دیگر عطرها

یکی از نکات مشترک در بیشتر سفرنامه‌ها، تأکید بر استفاده ایرانیان از عطرها و ادویه‌های ظریف است. زعفران، به عنوان عنصر اصلی رنگ و عطر در برنج‌ها و دسرها، تقریباً در هر توصیفی از غذای مجلسی ایرانی حاضر است؛ شاردن و دیگران از برنج‌های طلایی‌رنگ و شیرینی‌هایی با رنگ و بوی زعفران سخن می‌گویند. دارچین، هل، زیره و دیگر ادویه‌ها نیز در کنار زعفران نقش دارند، اما سفرنامه‌نویسان معمولاً تأکید می‌کنند که غذاهای ایرانی به اندازه آشپزی هندی تند نیست و بیشتر بر تعادل عطر و طعم استوار است.

گلاب و عرقیات گیاهی، برای بسیاری از این مسافران، کشف‌هایی شگفت‌انگیز بوده است: آبی معطر که از گل سرخ و گیاهان دیگر استخراج می‌شود و در شیرینی‌ها، نوشیدنی‌ها و حتی برای شست‌وشوی دست پیش از غذا مصرف می‌شود. در کتاب‌ها و وب‌سایت‌های امروزی آشپزی فارسی‌زبان و انگلیسی‌زبان، همچنان همین ترکیب زعفران–گلاب–دارچین به‌عنوان امضای بسیاری از دسرهای ایرانی ذکر می‌شود؛ از شله‌زرد گرفته تا برنج‌های مجلسی که با گلاب و زعفران معطر شده‌اند.

مهارت در ترکیب طعم‌ها؛ ترش، شیرین، تند

بسیاری از سفرنامه‌نویسان به «بازی ایرانیان با طعم‌ها» هم اشاره کرده‌اند؛ به‌ویژه به ترکیب طعم ترش و شیرین در خورش‌ها و استفاده از میوه‌های خشک و تازه در غذاهای گوشتی. آن‌ها از خورش‌هایی می‌نویسند که در آن‌ها آلو، قیسی، سماق، یا آبغوره در کنار گوشت و سبزی‌ها استفاده می‌شود و همین، برای ذائقه اروپاییِ آن دوره، که بیشتر به جدا بودن طعم‌ها عادت داشت، جالب و گاه عجیب بوده است.

در مقابل، سفرنامه‌ها معمولاً تأکید می‌کنند که تندی غذاهای ایرانی ملایم است؛ برخلاف بعضی مناطق همسایه، در ایران طعم‌های متعادل و لایه‌لایه ترجیح داده می‌شود و تندی شدید، محور اصلی غذا نیست. این الگوی ظریف‌کاری در طعم، از نگاه بسیاری از نویسندگان، بخشی از ذوق و سلیقه ایرانی در «آشپزی به مثابه هنر» است و در کنار توجه به عطر و رنگ، آشپزی ایرانی را از بسیاری از همسایگان متمایز می‌کند.

اهمیت زیبایی سفره و تزئین غذا

از دل روایت‌های شاردن، تاورنیه و دیگران، تصویری روشن از حساسیت ایرانیان نسبت به زیبایی سفره شکل می‌گیرد. آن‌ها بارها به تمیزی سفره، هماهنگی رنگ و شکل ظروف، استفاده از مس، نقره و چینی، و آرایش منظم غذاها اشاره می‌کنند. سفره ایرانی در این روایت‌ها، نه فقط محلی برای خوردن، بلکه صحنه‌ای برای نمایش ذوق، سلیقه و احترام به مهمان است

تزئین غذاها – از برنج‌های قالب گرفته و آراسته با زعفران و مغزها تا دسرهایی که روی آن با دارچین، خلال بادام و گل‌سرخ طرح‌های هندسی و خطاطی‌گونه کشیده می‌شود – مسافران را شگفت‌زده کرده است. این سنت، امروز هم در بسیاری از خانه‌ها و رستوران‌ها ادامه دارد و اگر به یک دستور «برنج زعفرانی با گلاب» یا «شله‌زرد» در وب‌سایت‌های آشپزی نگاهی بیندازیم، جلوه همان حساسیت به تزئین و چشم‌نوازی را می‌بینیم.

در قرن‌های هفدهم و هجدهم، بسیاری از اروپاییان نام‌هایی مثل برنج ایرانی یا شربت ایرانی را در همین سفرنامه‌ها شنیدند.

تأثیر روایت‌های سفرنامه‌ای بر درک امروز ما

نقش آن‌ها در شناخت جهانی آشپزی ایرانی

در قرن‌های هفدهم و هجدهم، بسیاری از اروپاییانی که هرگز به ایران سفر نکرده بودند، نخستین بار نام‌هایی مثل برنج ایرانی   یا شربت ایرانی را در همین سفرنامه‌ها شنیدند. بعدها، با گسترش ترجمه‌ها و چاپ‌های مکرر آثار شاردن و تاورنیه، این تصویر از آشپزی ایرانی به بخشی از حافظه فرهنگی اروپا تبدیل شد. در قرن نوزدهم و بیستم، وقتی کتاب‌های آشپزی و فرهنگ‌نامه‌های عمومی درباره «مطبخ ملل» نوشته می‌شد، نویسندگان اغلب برای توصیف تاریخچه غذاهای ایرانی، به همین منابع سفرنامه‌ای ارجاع می‌دادند.

امروز، در فضای جهانی‌شده‌ای که خوراک ملل مختلف در رستوران‌ها، شبکه‌های اجتماعی و کتاب‌های آشپزی حضور دارد، آشپزی ایرانی به تدریج بیشتر شناخته می‌شود. هرچند در برخی نظرسنجی‌های بین‌المللی محبوبیت آشپزی، نام ایران هنوز در میان ده کشور نخست نیامده، اما رشد رستوران‌های ایرانی در اروپا و آمریکای شمالی و حضور غذاهایی مانند برنج زعفرانی ایرانی یا خورشت ایرانی در وب‌سایت‌های آشپزی انگلیسی‌زبان، نشانه‌ای از گسترش این شناخت است. در بسیاری از این معرفی‌ها، باز هم ردّ پای همان تصویر تاریخی دیده می‌شود: برنج معطر، ادویه‌های لطیف، خورش‌های ترش و شیرین و مهمان‌نوازی پررنگ.

آشپزی ایرانی ظرفیت جهانی شدن را دارد اما محتاج کار فرهنگی و برنامه ریزی منظم است.

الهام برای پژوهشگران، نویسندگان و علاقه‌مندان به غذا

برای پژوهشگرانی که به تاریخ خوراک، فرهنگ سفره و هویت غذایی علاقه‌مندند، سفرنامه‌ها همچنان منبعی الهام‌بخش‌اند. خواندن توصیف‌های شاردن از سفره‌های اصفهان یا نوشته‌های فریزر درباره غذای کاروانسراها، نه‌تنها ما را به گذشته می‌برد، بلکه پرسش‌هایی تازه برای امروز مطرح می‌کند: این‌که کدام عناصر آشپزی ایرانی در برابر زمان پایدار مانده‌اند، کدام‌ها تغییر کرده یا فراموش شده‌اند، و چگونه می‌توان این میراث را در گفت‌وگو با ذائقه جهانی معاصر بازخوانی کرد.

برای نویسندگان و خالقان محتوا، این روایت‌ها فرصتی است برای داستان‌گویی؛ برای روایت سفر در طعم و تاریخ، و پیوند دادن تجربه‌های شخصی امروز – مثلاً خوردن یک دیس برنج زعفرانی در رستوران – با صدای مسافری از سه قرن پیش که از همان عطر و رنگ نوشته است. و برای علاقه‌مندان به غذا، سفرنامه‌ها دعوتی‌اند به دوباره دیدن سفره خودمان؛ به این‌که از زاویه نگاه دیگری به نان، برنج، خورش‌ها، شیرینی‌ها و آداب مهمان‌نوازی بنگریم و بفهمیم آن‌چه برای ما بدیهی است، برای چشم ناآشنا چقدر جادویی به نظر می‌رسد. شاید همین جادوی مشترک، کلید گفت‌وگوهای تازه‌ای درباره آشپزی ایرانی و جایگاه آن در جهان امروز باشد.

دیدگاه ها